Linux Sisteminizi Tanımak İçin Bilmeniz Gereken 5 Temel Komut

Linux işletim sisteminizin arka planında neler olup bittiğini merak ediyor musunuz? Hangi işlemlerin çalıştığını, belleğin ne kadarının kullanıldığını, disklerinizde ne kadar boş alan kaldığını veya sistemde hangi depolama aygıtlarının bulunduğunu öğrenmek için her zaman grafiksel araçlara ihtiyacınız yok.

Linux’un en güçlü yanlarından biri, sistem hakkında ayrıntılı bilgi sağlayan çok sayıda komutun doğrudan terminalden kullanılabilmesidir.

Günümüzde Linux masaüstlerini komut satırına neredeyse hiç ihtiyaç duymadan kullanmak elbette mümkün. Ancak konu bir sunucuya, uzak bir sisteme veya grafiksel arayüzün çalışmadığı bir bilgisayara geldiğinde terminal bir anda en önemli araçlarınızdan biri hâline gelir.

Üstelik burada sözünü edeceğimiz komutlar yalnızca sistem yöneticilerinin işine yarayan karmaşık araçlar değildir. Linux kullanmaya yeni başlayan bir kullanıcı bile bu temel komutları öğrenerek sistemini çok daha yakından tanıyabilir.

İşte Linux sistem kaynaklarını ve çalışan işlemleri anlamanıza yardımcı olacak 5 temel komut.

1. top – Çalışan işlemleri gerçek zamanlı izleyin

Linux sisteminizde hangi işlemlerin çalıştığını ve bunların işlemci ile bellek kaynaklarını ne kadar kullandığını anlık olarak görmek istiyorsanız, ilk başvuracağınız araçlardan biri top komutudur.

top, çalışan işlemleri gerçek zamanlı olarak gösterir ve belirli aralıklarla listeyi günceller. CPU ve bellek kullanımı gibi sistem bilgilerini de aynı ekranda görebilirsiniz.

Özellikle bilgisayarınız aniden yavaşladığında veya bir uygulamanın sistemi aşırı derecede meşgul ettiğinden şüphelendiğinizde oldukça kullanışlıdır.

Örneğin yüksek CPU tüketen bir işlem gördüğünüzde, ilgili işlemin PID değerini belirleyerek daha sonra bu işlem hakkında araştırma yapabilir veya gerektiğinde sinyal gönderebilirsiniz.

Bir işlemi sonlandırmanız gerekiyorsa kill komutu kullanılabilir:

Burada PID, sonlandırmak istediğiniz işlemin işlem kimliğidir. kill komutu varsayılan olarak SIGTERM gönderir. İşlem buna rağmen sonlanmazsa, son çare olarak SIGKILL kullanılabilir:

Ancak SIGKIL`, işlemin temiz bir şekilde kapanmasına fırsat vermediğinden ilk tercih olmamalıdır.

top hakkında daha fazla bilgi almak için:

2. df – Disk alanını kontrol edin

Linux sisteminizde ne kadar depolama alanının kullanıldığını öğrenmek istediğinizde df komutu devreye girer.

Komut; dosya sistemlerini, toplam alanı, kullanılan alanı, kullanılabilir alanı ve kullanım yüzdesini gösterir. Varsayılan çıktı özellikle yeni başlayanlar için biraz karmaşık görünebilir.

Bu nedenle en sık kullanılan biçim:

-h seçeneği, değerleri insan tarafından daha kolay okunabilecek biçimde gösterir. Burada dikkat edilmesi gereken küçük ama önemli bir ayrıntı vardır: GNU df’de -h, 1024 tabanlı birimleri kullanır; örneğin GiB karşılığı olan değerleri uygun birimle gösterir. 1000 tabanlı SI birimleri istiyorsanız -H veya –si kullanılabilir.

çıktısında /, /home veya başka bir bağlama noktasının ne kadar dolu olduğunu kolayca görebilirsiniz.

Belirli bir dizinin hangi dosya sisteminde bulunduğunu görmek için de şu şekilde kullanabilirsiniz:

Burada önemli bir ayrım vardır: df, esas olarak bağlanmış dosya sistemlerinin kullanımını gösterir. Dolayısıyla henüz bağlanmamış bir diskin boş alanını görmek için doğru araç değildir.

Belirli bir dizinin disk üzerinde ne kadar yer kapladığını araştırmak için ise du komutu daha uygundur:

du, dosya ve dizinlerin kapladığı alanı incelemek için kullanılır.

Daha fazla bilgi için:

3. ps – Çalışan işlemlerin anlık görüntüsünü alın

top çalışan işlemleri gerçek zamanlı izlemek için kullanılırken, ps komutu işlemlerin belirli bir andaki anlık görüntüsünü almak için kullanılır. Güncel ps kılavuzu da bu ayrımı açıkça ortaya koyuyor.

Hiç seçenek vermeden:

çalıştırırsanız, genellikle mevcut terminalinizle ilişkili işlemlerin sınırlı bir listesini görürsünüz.

Sistemdeki tüm kullanıcıların işlemlerini görmek için en yaygın kullanımlardan biri:

Burada özellikle ps aux ile ps -aux arasındaki farkı bilmek önemlidir.

ps farklı seçenek sözdizimlerini desteklediği için -aux ifadesi belirsizliğe yol açabilir. Güncel ps kılavuzu, ps -aux kullanımının standartların farklı seçenek biçimlerini karıştırdığına ve mümkünse ps aux kullanılmasının tercih edilmesi gerektiğine dikkat çekiyor.

Dolayısıyla günlük kullanımda:

tercih etmek daha doğru bir seçimdir.

Çıktıda kullanıcı, PID, CPU kullanımı, bellek kullanımı ve çalıştırılan komut gibi çeşitli bilgileri görebilirsiniz.

Örneğin LibreOffice ile ilişkili işlemleri aramak için:

kullanabilirsiniz.

Ancak burada grep işleminin kendisinin de sonuçlarda görünebileceğini unutmayın. Daha temiz bir alternatif olarak sisteminizde pgrep mevcutsa:

kullanabilirsiniz.

Bir işlemin PID değerini öğrendikten sonra gerektiğinde kill ile ona sinyal gönderebilirsiniz.

Daha fazla bilgi için:

4. free – RAM ve swap kullanımını görün

Bilgisayarınızdaki RAM’in ne kadarının kullanıldığını öğrenmek için free oldukça pratik bir araçtır.

Komut; fiziksel bellek ve swap hakkında bilgi verir. Ayrıca Linux çekirdeğinin kullandığı buffer ve cache değerlerini de gösterir. Veriler /proc/meminfo üzerinden alınır.

Yeni başlayanlar için daha anlaşılır bir çıktı elde etmek amacıyla:

kullanmak çok daha uygundur.

total             used             free            shared           buff/cache           available
Mem:             15Gi           3,0Gi           10Gi            120Mi                   1,7Gi                 12Gi
Swap:          953Mi               0B         953Mi

Buradaki değerleri yorumlarken yalnızca free sütununa bakmak doğru değildir. Linux kullanılmayan belleği dosya önbellekleri gibi amaçlarla değerlendirebilir. Bu nedenle özellikle available değeri, yeni uygulamaların çalıştırılması için yaklaşık ne kadar belleğin kullanılabilir olduğunu anlamada daha yararlıdır.

free -h çıktısındaki Ki, Mi, Gi gibi birimler 1024 tabanlıdır.

Daha fazla bilgi için:

5. lsblk – Diskleri ve bölümleri keşfedin

Yeni bir disk taktınız, bölümlerin nasıl düzenlendiğini görmek istiyorsunuz veya sisteminizde hangi depolama aygıtlarının bulunduğunu öğrenmek istiyorsunuz.

İşte bu durumda lsblk oldukça kullanışlıdır.

lsblk, sistemdeki blok aygıtları hakkında bilgi listeler. Komut, Linux’un sysfs dosya sistemi ve udev veritabanından yararlanır.

Örneğin bir sistemde şu tür bir yapı görebilirsiniz:

 

Burada:

• nvme0n1 fiziksel NVMe diski,
• nvme0n1p1, nvme0n1p2 ve nvme0n1p3, nvme0n1p4, nvme0n1p5, nvme0n1p6, nvme0n1p7 ise bu disk üzerindeki bölümleri temsil eder.
• MOUNTPOINTS sütunu, bağlı bölümlerin hangi bağlama noktalarında kullanıldığını gösterir.

Ancak lsblk ile df aynı işi yapmaz.

lsblk daha çok hangi disklerin, bölümlerin ve blok aygıtlarının bulunduğunu anlamak için kullanılırken, df bağlı dosya sistemlerinin doluluk durumunu görmek için kullanılır. Bu iki komut birlikte kullanıldığında disk yapısını anlamak çok daha kolaylaşır.

Dosya sistemi türü, UUID gibi daha fazla bilgi görmek isterseniz:

kullanabilirsiniz.

Daha fazla bilgi için:

Bu 5 komut neden önemli?

Linux’u kullanmak için bütün terminal komutlarını ezberlemeniz gerekmez. Ancak temel sistem araçlarını tanımak, özellikle bir sorunla karşılaştığınızda büyük avantaj sağlar.

Kısaca:

• top: İşlemleri ve sistem kaynaklarını gerçek zamanlı izler.
• df -h: Dosya sistemlerindeki disk kullanımını gösterir.
• ps aux: Çalışan işlemlerin anlık listesini gösterir.
• free -h: RAM ve swap kullanımını gösterir.
• lsblk: Diskleri, bölümleri ve blok aygıtlarını listeler.

Örneğin bilgisayarınız yavaşladıysa top ile hangi işlemin CPU veya RAM’i tükettiğine bakabilirsiniz. Bellek kullanımından şüpheleniyorsanız free -h, disk doluluğunu kontrol etmek istiyorsanız df -h, disk ve bölüm yapısını incelemek istiyorsanız lsblk kullanabilirsiniz.

Bir uygulamanın hangi işlemle ilişkili olduğunu araştırmanız gerektiğinde ise ps aux oldukça işinize yarar.

Sonuç

Linux masaüstünde çalışırken terminale hiç ihtiyaç duymadan uzun süre yol alabilirsiniz. Fakat terminalin gücünü keşfettiğinizde sisteminizin arka planında neler olup bittiğini çok daha kolay anlayabilirsiniz.

top, df, ps, free ve lsblk karmaşık sistem yönetimi araçları değildir. Tam tersine, Linux kullanıcısının temel araç çantasındaki en yararlı komutlardan bazılarıdır.

Kısacası Linux’ta sorun çıktığında yalnızca grafiksel araçlara güvenmek zorunda değilsiniz. Terminali açıp birkaç doğru komut çalıştırarak sisteminiz hakkında oldukça ayrıntılı bilgi edinebilirsiniz.

Linux’u gerçekten tanımak istiyorsanız, terminali ve bu temel komutları tanımak için daha fazla beklemeyin.